Ô nhiễm môi trường từ thuốc bảo vệ thực vật: thực trạng và giải pháp bền vững

Thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) là “lá chắn” giúp cây trồng chống lại sâu bệnh. Tuy nhiên, nếu dùng sai cách, chúng có thể gây hại. Chúng có thể làm ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe mọi người. Điều này cũng làm giảm uy tín nông sản Việt Nam. Mỗi năm, Việt Nam nhập hơn 100.000 tấn thuốc BVTV. Có hơn 1.600 hoạt chất và trên 4.000 thương phẩm. Hơn 80% trong số này là thuốc hóa học. Thuốc sinh học chỉ chiếm khoảng 15 – 20%. Hệ thống kinh doanh rất lớn với gần 29.000 cửa hàng, đại lý. Điều này gây khó khăn cho việc quản lý.

Video Youtube: 🔥 Cảnh Báo! Rau Quả Sạch Hay “Sạch Thuốc”?

Thực trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật ở Việt Nam

Mức tiêu thụ và nhập khẩu lớn – Những năm gần đây, Việt Nam nhập khẩu khoảng 500–700 triệu USD mỗi năm tiền thuốc trừ sâu và nguyên liệu chủ yếu từ Trung Quốc. Lượng thuốc nhập hàng năm vượt 100.000 tấn.
Danh mục đa dạng nhưng thiếu kiểm soát – Cục BVTV cho biết cả nước có 1.700 hoạt chất và trên 4.000 sản phẩm thương mại. Tuy nhiên chỉ 15–20 % là thuốc sinh học, phần lớn là hóa học. Nhiều nông dân pha chế theo kinh nghiệm, làm sâu bệnh kháng thuốc, nông sản tồn dư hóa chất.
Mạng lưới kinh doanh rộng – Những năm 2010, Việt Nam đã có gần 29.000 đại lý thuốc BVTV; con số này hiện được cho là còn lớn hơn. Lực lượng thanh tra mỏng khiến quản lý khó chặt chẽ.
Cảnh báo từ thị trường xuất khẩu – Năm 2024, EU đã phát 114 cảnh báo đối với nông, thủy sản Việt Nam vì vi phạm quy định an toàn, chủ yếu liên quan tới dư lượng thuốc BVTV và kháng sinht. Số cảnh báo này tăng 70 % so với năm 2023, cho thấy thách thức lớn khi hội nhập.

Tác động của thuốc bảo vệ thực vật đến môi trường

Phá vỡ hệ sinh thái – Thuốc diệt sâu bệnh không chỉ tiêu diệt côn trùng gây hại mà còn tiêu diệt cả các loài thiên địch như ong ký sinh, kiến và nấm đối kháng. Điều này làm mất cân bằng sinh thái và khiến dịch hại bùng phát mạnh hơn.
Ô nhiễm đất và nước – Sau khi phun xịt, một phần thuốc bị cây hấp thụ, phần còn lại ngấm vào đất hoặc chảy tràn ra kênh, rạch. Thuốc có tính độc cao làm suy giảm vi sinh vật có lợi, làm thoái hóa đất và nhiễm độc nguồn nước ngầm, ao hồ. Nhóm hoạt chất clo rất khó phân hủy và có thể tích lũy nhiều năm.
Rác thải bao bì – Nhiều nông dân vứt bỏ vỏ chai, bao bì, nước rửa dụng cụ chứa thuốc bừa bãi trên đồng ruộng. Các chất này gây ô nhiễm nước và ảnh hưởng trực tiếp tới động vật dưới nước.

Tác động đến sức khỏe con người

Nông dân tiếp xúc trực tiếp – Khi pha chế, phun thuốc mà không có đồ bảo hộ, người nông dân dễ bị ngộ độc cấp tính hoặc mãn tính. Các triệu chứng gồm nôn mửa, nhức đầu, chóng mặt và có thể dẫn tới rối loạn thần kinh, suy nhược, nguy cơ ung thư.
Người tiêu dùng hấp thụ qua thực phẩm – Rau củ, trái cây còn dư lượng thuốc gây hại tích lũy. Khảo sát tại Hà Nội cho thấy trong 67 người được xét nghiệm, có 31 người ở nhóm nguy cơ vì trong máu có thuốc BVTV tồn dư và 1 người ở mức rủi ro. Đáng chú ý, nhiều người không trực tiếp làm nông nghiệp vẫn bị nhiễm do ăn thực phẩm tồn dư hoặc hít phải thuốc
Ảnh hưởng lâu dài – Nhiều hoạt chất có thể gây rối loạn nội tiết, vô sinh, Parkinson và bệnh ung thư. Việc sử dụng thuốc không đúng liều lượng cũng làm giảm men cholinesterase trong máu, gây mệt mỏi và giảm trí nhớ.

Nguyên nhân của tình trạng ô nhiễm

Lạm dụng và thiếu kiến thức – Một số nông dân pha thuốc theo cảm tính, không tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” (đúng thuốc, đúng lúc, đúng nồng độ, đúng cách). Việc sử dụng vô tội vạ khiến sâu bệnh kháng thuốc, buộc phải tăng liều, tạo vòng luẩn quẩn.
Quản lý lỏng lẻo – Danh mục thuốc quá nhiều và luôn tăng thêm hoạt chất mới; việc loại bỏ chất độc hại còn hạn chế. Số lượng đại lý lớn, lực lượng thanh tra mỏng khiến việc kiểm soát kinh doanh và sử dụng thuốc khó hiệu quả.
Thiếu điểm thu gom bao bì – Người dân chưa được hướng dẫn thu gom và tiêu hủy bao bì đúng cách, dẫn tới rác thải nguy hại lan tràn trên cánh đồng.

Giải pháp và hướng đi bền vững

Siết chặt quản lý và loại bỏ hoạt chất độc hại.
- Rà soát danh mục, loại bỏ dần các hoạt chất có nguy cơ cao và các sản phẩm đã bị cấm ở nhiều nước.
- Tăng cường thanh tra, xử phạt các trường hợp buôn bán thuốc ngoài danh mục; kiểm soát chặt nguồn nhập khẩu.
Khuyến khích nông nghiệp sinh học và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).
- Tăng tỷ lệ thuốc sinh học trong danh mục; hỗ trợ nghiên cứu, sản xuất thuốc sinh học trong nước
- Áp dụng mô hình IPM, sử dụng thiên địch, cây trồng chống chịu sâu bệnh; kết hợp biện pháp canh tác và phòng trừ an toàn.
Đào tạo nông dân sử dụng an toàn (nguyên tắc 4 đúng).
- Mở lớp tập huấn về nhận biết sâu bệnh, lựa chọn thuốc phù hợp và thời gian cách ly; cung cấp thiết bị bảo hộ.
- Tuyên truyền qua hợp tác xã, hệ thống khuyến nông để nâng cao nhận thức về nguy hại của thuốc BVTV.
Thu gom và xử lý bao bì thuốc an toàn.
- Thiết lập điểm thu gom bao bì tại xã, thôn; ký hợp đồng với doanh nghiệp xử lý chất thải nguy hại.
- Hướng dẫn nông dân rửa, thu gom bao bì đúng quy trình; tránh vứt bỏ tại đồng ruộng hoặc nguồn nước.
Hỗ trợ kinh tế và xây dựng chuỗi nông sản an toàn.
- Khuyến khích doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm sản xuất theo quy trình VietGAP, hữu cơ; hỗ trợ đầu vào (giống, vật tư) cho hộ áp dụng giảm thuốc.
- Phát triển truy xuất nguồn gốc, phân vùng canh tác an toàn để đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường EU và các nước nhập khẩu.

Kết luận

Thuốc bảo vệ thực vật là công cụ quan trọng để đảm bảo năng suất lương thực, nhưng lạm dụng đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường và sức khỏe. Với khối lượng nhập khẩu hơn 100.000 tấn/năm và danh mục hơn 1.600 hoạt chất. Việt Nam đứng trước thách thức lớn trong việc kiểm soát ô nhiễm. Để hướng tới nền nông nghiệp xanh và bền vững, cần sự chung tay của nhà nước, doanh nghiệp và người dân: quản lý chặt chẽ, thay thế dần thuốc hóa học bằng giải pháp sinh học, đào tạo nông dân và xây dựng chuỗi nông sản an toàn. Chỉ khi đó, trái ớt đỏ và quả cà chua mọng nước trên bàn ăn mới thực sự an toàn cho sức khỏe và môi trường.