Tại sao Axit Humic là Axit nhưng lại có pH tận là 10, có khi là 11?

1. Axit humic là gì? Vì sao được gọi là axit?

Axit humic là một nhóm chất hữu cơ phức tạp có trong đất, than bùn, leonardite và những nguồn vật liệu hữu cơ khác. Tính axit đến từ các nhóm chức có khả năng giải phóng ion H⁺, tiêu biểu là nhóm carboxyl và nhóm hydroxyl phenolic.

Tuy nhiên, axit humic không phải một chất tinh khiết có thành phần cố định. Vì vậy, không nên mặc định mọi loại axit humic đều có pH từ 3–5. Giá trị đo còn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu, cách xử lý, nồng độ và phương pháp đo. Một đặc điểm quan trọng của axit humic là khả năng hòa tan phụ thuộc vào môi trường: Axit humic được hòa tan bằng kiềm và có thể kết tủa khi dung dịch bị axit hóa mạnh. Đây cũng là cơ sở để phân tách axit humic trong nghiên cứu.

2. Tại sao sản phẩm axit humic có pH khoảng 10?

Để tạo ra các sản phẩm humic dễ hòa tan, nhà sản xuất có thể sử dụng kiềm trong quá trình chiết xuất và chuyển đổi sang dạng muối humate.

Hai loại kiềm thường được nhắc đến là:

• KOH – kali hydroxide: tạo dạng kali humate.
• NaOH – natri hydroxide: tạo dạng natri humate.

Có thể hình dung quá trình tạo kali humate bằng phản ứng giản lược:

    =>    Nhóm –COOH của axit humic + KOH → nhóm –COOK + nước

Khi các nhóm chức axit chuyển sang dạng muối, tính chất của hệ dung dịch cũng thay đổi. pH cuối cùng phụ thuộc vào mức độ trung hòa, thành phần humate, lượng kiềm còn lại và công thức sản phẩm.

Vì vậy, một số sản phẩm humate có thể cho dung dịch pH khoảng 9–11, trong đó pH 10 không phải điều mâu thuẫn với tên gọi “axit humic”.

3. Axit humic và kali humate khác nhau thế nào?

Không thể chỉ nhìn bột màu đen rồi khẳng định đó là kali humate. Sản phẩm có thể chứa natri humate, hỗn hợp các chất humic hoặc những thành phần phối trộn khác.

4. Có phải pH càng cao thì Humic càng tan nhanh?

Môi trường kiềm giúp các nhóm chức của Axit humic chuyển sang dạng mang điện tích, thuận lợi hơn cho quá trình phân tán và hòa tan. Đó là một lý do các sản phẩm Humate dễ tan được sử dụng trong nông nghiệp. Tuy nhiên, không thể kết luận pH càng cao thì sản phẩm càng tốt hoặc tan càng nhanh.

Tốc độ hòa tan còn phụ thuộc vào:

• Dạng humate và mức độ chuyển hóa của nguyên liệu.
• Hàm lượng tạp chất không tan.
• Kích thước hạt và công nghệ sản xuất.
• Nồng độ pha, cách khuấy và chất lượng nước.

Do đó, pH 10 không phải tiêu chí đủ để đánh giá chất lượng humic. Khi chọn sản phẩm, cần xem đồng thời hàm lượng công bố, độ tan, nguồn gốc và mức độ phù hợp với mục đích sử dụng.

5. Humic có pH 10 có làm kiềm đất không?

Dung dịch sản phẩm có pH 10 không đồng nghĩa với việc bón xuống sẽ làm đất có pH 10.

pH phản ánh trạng thái axit hoặc kiềm của dung dịch tại thời điểm đo. Trong khi đó, mức độ thay đổi pH đất còn phụ thuộc vào lượng vật chất được đưa vào và khả năng đệm của đất.

Những yếu tố cần xem xét gồm:

• Liều lượng sử dụng: Bón bao nhiêu sản phẩm trên một đơn vị diện tích.
• Thành phần sản phẩm: Dạng humate, lượng kiềm còn lại và các chất phối trộn.
• Đặc điểm đất: pH ban đầu, thành phần cơ giới, chất hữu cơ và khả năng đệm.
• Cách bón: Bón tập trung hay phân bố đều, tần suất và thời gian sử dụng.

Một nghiên cứu trên đất trồng lúa ghi nhận kali humate ở mức dùng thấp không tạo ra tác dụng nâng pH đất có thể đo được; tác giả liên hệ điều này với lượng vật liệu kiềm nhỏ so với khối lượng đất và khả năng đệm của đất. Kết quả này cho thấy cần đánh giá theo điều kiện sử dụng cụ thể.

Vì vậy, không nên khẳng định rằng humic “chắc chắn làm kiềm đất”, cũng không nên cam kết “dùng bao nhiêu cũng không ảnh hưởng pH”.

Humic có tự cân bằng pH và khử phèn hoàn toàn không?

Trong đất có thể diễn ra các phản ứng axit–bazơ, trao đổi ion và tương tác giữa chất humic với khoáng đất. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa humic luôn tự đưa đất về pH lý tưởng.

Đất phèn là một vấn đề phức tạp, liên quan đến độ chua, điều kiện nước và các yếu tố khác. Không nên xem humic là giải pháp duy nhất để xử lý phèn hoặc thay thế hoàn toàn các biện pháp cải tạo đất.

6. Cách chọn và sử dụng Humic phù hợp

Kiểm tra rõ thành phần

Ưu tiên sản phẩm có thông tin minh bạch về hàm lượng axit humic, dạng humate, độ tan và hướng dẫn sử dụng. Nếu sản phẩm công bố pH, nên tìm hiểu điều kiện đo để so sánh đúng.

Dùng đúng hướng dẫn của từng sản phẩm

Không áp dụng chung một mức “vài ký cho một công đất” cho mọi loại humic. Hàm lượng hoạt chất khác nhau sẽ dẫn đến liều dùng khác nhau; diện tích một công đất cũng có thể khác theo địa phương.

Kiểm tra khi pha chung

Khả năng hòa tan của humic phụ thuộc vào môi trường dung dịch. Khi phối trộn, cần làm theo hướng dẫn tương thích của nhà sản xuất. Nếu chưa có thông tin rõ ràng, nên thử trên lượng nhỏ và quan sát hiện tượng lắng cặn hoặc kết tủa trước khi pha cả bồn.

Theo dõi đất nếu sử dụng lâu dài

Với đất đang có vấn đề về độ chua, độ kiềm hoặc độ mặn, nên kiểm tra đất để lựa chọn sản phẩm và cách bón phù hợp. Hiệu quả cần được đánh giá cùng với chế độ phân bón, nước tưới và tình trạng cây trồng