Mycorrhiza – giải pháp vàng cho cây ăn quả: tầm quan trọng và cách áp dụng

Mycorrhiza là gì?

Mycorrhiza là nấm cộng sinh rễ (chủ yếu thuộc nhóm Arbuscular mycorrhizal fungi – AMF) được tìm thấy ở khoảng 80 – 90 % các loài thực vật. Các sợi nấm đan xen với rễ cây như “một mạng lưới lông hút” bổ sung, giúp rễ hấp thu dinh dưỡng và nước ở vùng đất xa hơn khả năng của cây. Nấm tạo ra arbuscules trong tế bào vỏ rễ, nơi diễn ra trao đổi dinh dưỡng; cây cung cấp cho nấm khoảng 20 % đường quang hợp và nhận lại khoáng chất.

Video Youtube: Tác động của “Nấm Mycorrhiza” đến cây ăn quả rễ không có lông hút, đặt biệt là cây sầu riêng

Nấm mycorrhiza sản sinh nhiều enzym phá vỡ hợp chất hữu cơ và hấp thu các chất dinh dưỡng khó tan như phospho, nitơ, kali, lưu huỳnh, đồng và sắt. Chúng cũng sản sinh glomalin – chất keo làm kết dính đất, tạo kết cấu tơi xốp và mở rộng bề mặt hút của rễ. Nhờ đó, thực vật tăng khả năng hấp thu chất dinh dưỡng, chịu đựng hạn hán và các stress khác.

Vì sao sầu riêng, dừa cần mycorrhiza?

Không giống nhiều cây trồng khác, cây dừa (Cocos nucifera) không có rễ cọc hoặc lông hút mà sở hữu hệ rễ chùm với nhiều rễ con. Rễ con chỉ có một vùng nhỏ gần chóp đảm nhận chức năng hút nước và khoáng, khiến hiệu quả hút rất hạn chế. Tương tự, rễ sầu riêng ghép là rễ cọc với rất ít lông hút. Nhờ mycorrhiza, các sợi nấm bám dày trên rễ, lan rộng vào đất và đảm nhiệm chức năng hút nước – khoáng, đặc biệt là phospho khó tan. Đây là lý do tại sao người trồng sầu riêng và dừa thường bổ sung chế phẩm mycorrhiza để cải thiện khả năng lấy dinh dưỡng và tăng sức chống chịu.

Lợi ích của mycorrhiza đối với cây ăn quả

Tăng cường hấp thu dinh dưỡng và nước

• Hấp thu phospho và khoáng chất: Hyphae của AMF vươn xa vào đất, hấp thu phospho, nitơ, kali, đồng, sắt… hiệu quả hơn rễ cây. Ở cây bông vải và xà lách, cây có AMF có hàm lượng phospho và kẽm cao hơn so với cây đối chứng
  
• Cải thiện cấu trúc đất: Nấm tạo ra glomalin giúp kết dính hạt đất, hình thành mạng lưới lỗ rỗng cho nước và rễ, làm tăng khả năng giữ nước của đất
  
• Tăng khả năng hút nước: AMF bổ sung nước cho cây trong điều kiện hạn hán; các hyphae mở rộng vùng hút nước, giúp cây duy trì hàm lượng nước và hoạt động quang hợp
  

Tăng sức khỏe, năng suất và sức chống chịu

• Phát triển nhanh và ra hoa đậu trái nhiều: Nhờ dinh dưỡng được cung cấp đầy đủ, cây ăn quả có mycorrhiza sinh trưởng nhanh và cho năng suất cao hơn. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy cây AMF tăng hàm lượng dinh dưỡng, dẫn tới năng suất cao hơn và giảm nhu cầu phân hóa học
  
• Kháng stress và bệnh hại: AMF giúp cây đối phó với hạn hán, ngập úng, đất chua mặn; chúng còn sản sinh chất chống oxy hóa và tăng cường chất bảo vệ giúp cây chống lại nấm bệnh, tuyến trùng
  
• Bảo vệ rễ: AMF tạo lớp mạng bọc quanh rễ, ngăn chặn vi khuẩn, nấm gây bệnh xâm nhập và tiết ra chất kháng sinh tự nhiên.
  

Vai trò của phân hữu cơ và quản lý phân bón

Sợi nấm cần môi trường đất giàu hữu cơ để phát triển. Bón phân chuồng hoai mục, phân xanh và các chế phẩm vi sinh giúp tăng mùn và vi sinh vật đất, tạo điều kiện cho AMF hoạt động. Ngược lại, bón thừa đạm và lân dễ tan có thể ức chế sự xâm nhiễm của AMF. Do đó, nên:

• Bón lót định kỳ: Bổ sung 5–10 kg phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ vi sinh cho mỗi gốc cây hàng năm. Rải lớp phủ hữu cơ (rơm, vỏ dừa, lá cây) trước mùa mưa để giữ ẩm.
  
• Hạn chế phân hóa học: Giảm lượng đạm, tránh bón quá nhiều lân dễ tan; ưu tiên các dạng lân chậm tan và bổ sung vi lượng (Ca, Mg, Zn, B…).
  

Trồng cây che phủ để nuôi dưỡng mycorrhiza

Nghiên cứu cho thấy hỗn hợp cây che phủ đa loài (đặc biệt các loài thuộc họ đậu và cây thân thảo như Mã Đề) làm tăng mức độ xâm nhiễm và đa dạng của mycorrhiza so với không có che phủ. Lớp cỏ hoặc cây che phủ giúp:

• Giữ ẩm và chống xói mòn đất.
  
• Cung cấp vật chủ liên tục cho nấm, vì mycorrhiza cần rễ cây sống để tồn tại.
  
• Tăng mùn khi tàn dư che phủ phân hủy, nuôi dưỡng thêm hệ vi sinh vật.
  
  

Các loài trồng xen như lạc dại, cỏ Vetiver, Mã Đề… phù hợp dưới tán dừa và sầu riêng. Khi cây che phủ chết hoặc bị cắt, sợi nấm vẫn tồn tại và xâm nhiễm rễ cây chính, giúp bổ sung dinh dưỡng liên tục.

Ứng dụng thực tế và khuyến nghị

• Sử dụng giống/bầu cây tích hợp mycorrhiza: Trộn bào tử nấm AMF vào giá thể ươm cây con để cây tiếp xúc sớm với nấm, tăng khả năng sinh trưởng ngay từ khi ra bầu.
  
• Bón phân hữu cơ định kỳ: Bón lót và bón thúc bằng phân chuồng hoai mục, phân xanh hoặc phân vi sinh; rải lớp phủ hữu cơ giữ ẩm cho đất.
  
• Trồng xen cỏ và cây họ đậu: Giữ lớp che phủ tự nhiên và trồng thêm các cây họ đậu, Mã Đề… để duy trì mạng lưới nấm rễ.
  
• Cân bằng phân bón hóa học: Hạn chế đạm hóa học và lân dễ tan; bổ sung trung – vi lượng theo nhu cầu cây.
  
• Kết hợp vi sinh khác: Bổ sung các chế phẩm vi sinh như Trichoderma hoặc Bacillus cùng AMF để cân bằng hệ vi sinh vật và ức chế mầm bệnh.
  
• Theo dõi hiệu quả: So sánh cây có bón AMF + hữu cơ với cây đối chứng để điều chỉnh liều lượng, đồng thời quan sát sự xanh tốt và phát triển bộ rễ.