Vì sao đất Tây Nguyên có màu đỏ? Có phải do “gỉ sét”?

Hiểu nguồn gốc màu đỏ còn giúp bà con nhận biết một số đặc điểm quan trọng khi quản lý độ chua, hữu cơ và phân lân.

1. Đất đỏ bazan Tây Nguyên hình thành từ đâu?

Bazan là đá mẹ của nhiều vùng đất đỏ

Bazan là đá núi lửa hình thành khi dung nham nguội và đông rắn. Qua quá trình phong hóa, các khoáng trong đá biến đổi, giải phóng thành phần và góp phần tạo nên đất. Nhiều vùng đất đỏ ở Tây Nguyên phát triển trên vật liệu bazan. Tuy nhiên, không phải toàn bộ đất Tây Nguyên đều hình thành từ bazan, và không phải mọi đất màu đỏ đều là đất đỏ bazan.

Muốn xác định nguồn gốc một khu đất cần xem thêm bản đồ đất, địa chất hoặc khảo sát thực tế.

Đất hình thành qua quá trình lâu dài

Sự hình thành đất chịu tác động đồng thời của:

Vật liệu mẹ.
Khí hậu và nước.
Sinh vật.
Địa hình, điều kiện thoát nước.
Thời gian.

Vì vậy, không nên xem mọi khu đất đỏ là sản phẩm của một quá trình hoàn toàn giống nhau hoặc có cùng tuổi hình thành.

2. Phong hóa làm đá bazan biến thành đất như thế nào?

Trong điều kiện nóng ẩm, các khoáng trong đá bị biến đổi do tác động của nước, không khí và hoạt động sinh học.

Qua thời gian, quá trình này có thể dẫn đến:

Giải phóng và rửa trôi một phần các nguyên tố tương đối linh động.
Hình thành khoáng sét và những khoáng thứ sinh.
Tích lũy tương đối các hợp chất sắt, nhôm khó hòa tan hơn trong điều kiện nhất định.

Ở nhóm đất nhiệt đới phong hóa mạnh như Ferralsols, FAO mô tả sự hiện diện phổ biến của kaolinite cùng các khoáng như goethite, hematite và gibbsite. Điều đó không có nghĩa đất chỉ còn sắt và nhôm, hoặc toàn bộ canxi, magiê, kali đã bị rửa trôi hết. Thành phần còn lại thay đổi theo từng phẫu diện và lịch sử sử dụng đất.

3. Màu đỏ có thực sự là do “gỉ sét”?

Hematite góp phần tạo màu đỏ

Hematite là một khoáng oxit sắt có công thức Fe₂O₃, thường góp phần tạo màu đỏ trong đất. Những khoáng khác, chẳng hạn goethite, có thể tạo sắc vàng hoặc nâu.

Chỉ một lượng khoáng tạo màu nhất định cũng có thể ảnh hưởng rõ đến màu đất. Vì vậy, không thể nhìn mức độ đỏ rồi suy ra chính xác hàm lượng sắt.

So sánh với gỉ sét đúng đến đâu?

Sự giống nhau nằm ở việc sắt tồn tại trong các hợp chất oxy hóa có màu vàng, nâu hoặc đỏ.

Tuy nhiên, gỉ trên kim loại là một hỗn hợp sản phẩm ăn mòn, còn khoáng sắt trong đất hình thành và biến đổi qua những quá trình địa hóa phức tạp.

Do đó, cách nói phù hợp là:

“Đất đỏ có màu do các khoáng sắt; có thể liên tưởng đến màu gỉ sét để dễ hình dung.”

Không nên hiểu đất đỏ đơn thuần là đá bazan bị “rỉ” giống một thanh sắt để ngoài trời.

4. Vì sao đất đỏ bazan có giá trị canh tác?

Nhiều đất phát triển trên bazan có những đặc điểm vật lý thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp khi được quản lý tốt.

Tầng đất có thể dày

Tầng đất sâu tạo không gian cho rễ phát triển và khai thác nước, dinh dưỡng. Đây là lợi thế đối với cây lâu năm nếu không có tầng cản hoặc vấn đề thoát nước. Tuy nhiên, tầng đất dày không đồng nghĩa toàn bộ chiều sâu đều là tầng canh tác tốt. Cần kiểm tra độ chặt, đá lẫn, rễ và khả năng thấm nước.

Cấu trúc có thể thuận lợi dù đất nhiều sét

Một số đất phong hóa mạnh có cấu trúc viên nhỏ khá bền, giúp đất thông thoáng và dễ làm khi độ ẩm phù hợp. Đây là lý do đất có hàm lượng sét cao vẫn có thể biểu hiện tơi và thoát nước tương đối tốt. Tuy vậy, ưu điểm này có thể suy giảm khi đất bị nén, mất che phủ hoặc xói mòn.

Thoát nước tốt vẫn cần quản lý nước mùa khô

Thoát nước thuận lợi không bảo đảm cây luôn đủ nước. Khả năng cung cấp nước còn phụ thuộc lượng nước hữu dụng, chiều sâu rễ, lớp phủ và chế độ tưới. Một khu đất cũng có thể bị úng cục bộ do địa hình hoặc tầng đất chặt, dù thuộc vùng đất đỏ.

5. Đất đỏ bazan có phải luôn chua và nghèo dinh dưỡng?

Độ chua là vấn đề cần kiểm tra

Nhiều đất phong hóa mạnh có thể bị chua do mất các cation bazơ như canxi, magiê và do những quá trình khác trong đất. Hoạt động canh tác cũng ảnh hưởng đến diễn biến pH. Một nghiên cứu trên đất Rhodic Ferralsols ở Tây Nguyên ghi nhận độ chua cao và khả năng trao đổi cation thấp trong các mẫu được khảo sát. Đây là bằng chứng tại đối tượng nghiên cứu cụ thể, không phải giá trị đại diện cho mọi vườn đất đỏ.

Màu đỏ không cho biết pH. Cần đo hoặc phân tích trước khi quyết định bón vôi.

Đá mẹ giàu khoáng không bảo đảm đất luôn giàu dinh dưỡng dễ tiêu

Cần phân biệt:

Dinh dưỡng có trong đá mẹ.
Tổng lượng nguyên tố trong đất.
Phần dinh dưỡng cây có thể hấp thu.
Khả năng đất giữ và bổ sung dinh dưỡng theo thời gian.

Sau phong hóa và nhiều năm canh tác, các chỉ tiêu này có thể khác nhau đáng kể.

Không thể mặc định đất đỏ nghèo hữu cơ

Hàm lượng hữu cơ phụ thuộc thảm thực vật, lượng tàn dư được hoàn trả, khí hậu, xói mòn và cách quản lý.

Đất đỏ dưới thảm thực vật được bảo vệ có thể khác rõ với đất canh tác lâu năm thường xuyên để trống. Muốn biết tình trạng thực tế cần phân tích mẫu.

6. Vì sao đất đỏ có thể giữ chặt phân lân?

Bề mặt khoáng sắt và nhôm có khả năng giữ phosphate

Trong nhiều đất phong hóa mạnh, phosphate có thể bị hấp phụ mạnh lên bề mặt các oxit, hydroxide sắt và nhôm. Ngoài ra, tùy điều kiện, lân có thể chuyển sang những dạng ít hòa tan hoặc khó tiếp cận hơn.

Những quá trình này làm giảm lượng lân trong dung dịch đất mà rễ có thể sử dụng ngay. FAO xác định khả năng giữ lân mạnh là một trở ngại quản lý quan trọng của Ferralsols.

“Bị giữ” không có nghĩa toàn bộ lân mất vĩnh viễn

Lân trong đất tồn tại ở nhiều dạng và có thể chuyển đổi giữa các dạng với tốc độ khác nhau. Một phần lân đã bón có thể tiếp tục đóng góp cho các vụ sau.

Vì vậy, nói “lân bị giữ nên cây hoàn toàn không hấp thu được” là quá tuyệt đối.